Nga Reshat NOKA     

Eshtë një detyrim moral dhe tepër njerëzor, që buron nga shpirti dhe thellësitë e gati 50 viteve të shkuara të shkruaj për Havzi Nelën, ish-mësuesin tim, për poetin disident, i cili i këndoi dhe e kërkoi lirinë e munguar gjithë jetën, duke e paguar me çmimin më kapital-vdekjen me varje nga regjimi komunist me 10 gusht të vitit 1988. Mbi të gjitha e quaj detyrim jo thjesht për ta kujtuar, por për të evidentuar sadopak vlerat e tija si njeri, si intelektual, si mësues dhe edukator, si poet dhe këngëtar i lirisë, si patriot dhe demokrat i madh në këtë përvjetor të vdekjes tragjike të tij. Për ne ish-nxënësit e tij, disa sot mësues dhe edukatorë, si ai dikur ka mbetur në kujtesën tonë i pashlyeshëm, model i tij prej mësuesi dhe edukatori dhe më vonë prej poeti dhe këngëtari i paepur i lirisë. Ai na dha, për dy vite që na mësoi dhe edukoi jo vetëm fjalën e ëmbël të gjuhës sonë amtare, por edhe një pjesë të jetës së tij, një pjesë të shpirtit të tij liridashës. Ishin vitet pas të '60-ve kur e sollën në shkollën e Shishtavecit. Sapo kishte mbaruar shkollën e lartë për gjuhë-letërsi. Një pjesë e nxënësve e njihnim si emër, sepse ishte nga fshati Kollovoz, fqinjë me ne, por më shumë se kishte filluar të bënte shpejt emër për; kulturën dhe intelektin e tij, për modelin e ri të mësuesit, pse jo edhe për zërin e veçantë dhe tepër melodioz që kishte. Sa për zërin, kur ia niste Havziu jo vetëm njerëzit që ishin afër ndalonin frymën, të tjerët më larg punën, por edhe zogjtë e malit këngën e tyre. Si duket bilbili-bilbilit ia njeh kodin, prandaj e respektonin njëri-tjetrin. Sidomos në natyrën e bukur të zones sonë, kur dilnim për shëtitje dhe ekskursione shpërthente me gjithë forcën dhe frymëzimin e tij. Ata që e kanë dëgjuar tek këndonte atëherë në rininë e tij, i pa plagosur akoma në shpirt, kanë mbetur rob i këngës dhe zërit të tij. Repertori i tij ishin: këngët e hershme të trimërisë, ato të vendlindjes dhe dashurisë, që i deshi aq fort. Ndërsa mësimin jo vetëm na e shpjegonte qartë, prerazi dhe me kompetencë profesionale (pak ishin kompetent në atë kohë), duke i shkrirë në një njohuritë e tekstit me interpretimin e tij elokuent, për të mos mbetur thjesht rob i librit, (kështu duhet të jenë edhe sot mësuesit tanë), por ia kishte ënda të mos i përsëriste shpesh fjalët, porositë dhe detyrat që na jepte. Dhe ne shpejt u mësuam me të, iu përshtatëm atij. Kurrësesi nuk mund t'i vinim në klasë pa detyra dhe pa e mësuar mësimin, sepse njëherë, që në fillim na kishte porositur prerë: "Gjuha shqipe dhe leximi janë çelësi i të gjitha lëndëve". Me paraqitjen e tij, së cilës i kushtonte shumë kujdes, me veshjen shik, veç të tjerëve, por mbi të gjitha me vlerat intelektuale dhe qytetare që mbarte, ai zinte vend të veçantë në kolektivin e mësuesve tanë, duke u bërë shpejt lider i tyre. Duke e parë para klasës, gjatë shpjegimit të mësimit, apo duke shkruar në dërrasë me atë shkrimin e bukur dhe standard dhe të folmen me gjuhën e tekstit, në atë kohë nuk ekzistonte termi gjuhë letrare (të tillë duhet të jenë edhe sot mësuesit e gjuhës dhe lexi- mit), me atë trupin e drejtë dhe elegant dhe sytë e shkruar në të kaltërt, ne shpesh humbisnim vëmendjen, duke u dhënë pas tij dhe ëndërronim me vete: "A thua një ditë mund të bëhemi si ai"? Dhe si duket jo rastësisht 4-5 ndoqëm rrugën e tij, u bëmë mësues, disa ndoqën degë të tjera. Por edhe si mësues edhe në jetë morëm pjesë nga pjesa e tij për t'ua dhënë të tjerëve. Nuk e lanë gjatë në shkollën tonë se ishte shkollë e qendrës dhe si duket filloi t'i prish punë regjimit, prandaj e larguan në një shkollë tjetër, në atë të Topojanit, ku do të ishte edhe fundi i tij si mësues. Ishte pranverë e vitit 1967. Përmbysjes dhe çmendurisë së regjimit komunist me: kolektivizimin e bujqësisë, prishjen e institucioneve fetare dhe ndalimin e fesë, që kurrë se ndaloi dot, heqjen e veshjes "rëndë" në zonën tonë (e cila u hoq vetëm kur u krijuan kushtet dhe deshën vetë njerëzit pas viteve '90) iu kundërvu hapur, duke përdorë me mjeshtri fjalën, ligjëratën dhe privilegjin e tij: oratorinë. Këto kufizime dhe masa represive, që s'ishin parë dhe dëgjuar kund, ia kishin prekur dhe trazuar thellë shpirtin e tij liridashës. Me guximin dhe vendosmërinë që e karakterizonte ai do të deklaronte në mbledhjen e kolektivit: "…populli ashtë i sëmurë dhe tri gjilpana përnjiherë nuk e shërojnë, por e shkatërrojnë". Kjo ishte shumë e rëndë për regjimin, sepse e godiste në palcë atë dhe se këto ide vinin nga një intelektual me shkollë të lartë. Havzi Nela, i pari kishte kuptuar dëmet dhe pasojat çnjerëzore të këtyre masave, ata drejtoheshin në radhë të parë kundër njeriut, duke e goditur për vdekje në tri shtyllat e jetës: në pronën, në besimin dhe në fjalën e lirë. Por regjimi nuk do t'ia falte këtë Havzi Nelës për jetë. Filluan t'ia ngushtojnë lakun (siç do t'ia ngushtonin dhe shtërngonin përfundimisht pas 20 vjetësh po ai soj e sorollop njerëzish) dhe u detyrua me lotë në sy e dhëmbje të madhe në zemër për vendlindjen dhe atdheun, që aq shumë i deshi gjithë jetën, (letra që la në kufi i shprehte më së miri këto: "Lamtumirë Atdhe i dashtun, po të la, por zemërplasun…"), të arratiset një natë pranvere me shiun që resinte pa pushim, përzier edhe me lotët e tij. Por shpejt do ta kthenin serbët, se jo vetëm që nuk mundën ta përdorin për interesat e veta, por u prishte shumë punë. Ata e njihnin mire si dukej, se në kufi me ta jetonte e punonte, madje shkollën e mesme në Prizeren e kishte bërë pas viteve '45, e ndoshta që aty kishte shfaqur idetë e qëndrimet anti komuniste. Nuk ishte për t'u habitur, se edhe ata pothuaj të njëjtin regjim kishin, madje për njerëz të tillë si Havzi Nela kishte marrëveshje të fshehta midis Tiranës dhe Beogradit për t'i kthyer. Për shumë kohë më ka munduar pyetja: Përse na çuan të organizuar në sallën e gjyqit të Havziut në maj të 1967, ne nxënësit e gjimnazit të Kukësit për dy ditë me radhë? Regjimi komunist e njihte mirë se me cilin kishte të bënte, prandaj, atë nuk e kishin mposhtur dot në hetuesi, prandaj fjalën e tij dhe mbrojtjen brilante që i bëri vetes, si dhe akuzat ndaj regjimit nuk duhej kurrësesi t'i dëgjonin njerëzit e thjeshtë, vetëm ata që i zgjidhnin: përfaqësues të organizatave të masave, edhe ata të instruktuar, sigurimsa dhe ne nxënësit, që pothuaj akoma ishim fëmijë, për të na dhënë një mësim të mirë dhe frikësuar që në djep, sepse ata e dinin që edhe ne intelektual si Havziu do të bëheshim. Ishte tepër e vështirë, sidomos për ne dy-tre ish-nxënësit e tij të ulur në radhën e dytë tek e shikonim mësuesin tonë të dashur të gjykohej dhe dënohej për fjalën dhe mendimin e lirë që kishte shprehur. Shikimet tona përplaseshin me të mësuesit, një lëmsh i madh na ishte mbledhur në grykë, por lotët duheshin fshehur aty. Do të mbetej përjetë në kujtesën e shumicës në sallë fjala e tij (megjithëse shpesh e ndërprisnin, atë kishin në dorë, ballje tjetër nuk mund t'i bënin) e vendosur, e palëkundur. Si njohës dhe zotërues i shkëlqyer i gjuhës shqipe, pse jo edhe i oratorisë, ai përdori gjithë pasurinë e saj për të shprehur pakënaqësinë dhe urrejtjen për regjimin, por njëkohësisht edhe mendimet, idetë filozofike e demokratike për njeriun, jetën dhe lirinë. Tepër të vështirë e pati situatën trupi gjykues me Havziun, sidomos prokurori, të cilit si kishte mbetur armë tjetër veç të bërtiturës dhe fjalëve: pusho i pandehur, ulu! E në një rast, kur i tha armik i popullit, Havziu me gjakftohtësi iu përgjigj: "Hiqi dy shkronjat e para, tre të fundit më takojnë, d.m.th mik i popullit, ai më dhimset, prandaj kam folur dhe do të flas për padrejtësitë që i bëhen atij". Për nëpërkëmbjen që i bëri prokurorit pretencë e tij ishte edhe vendimi i gjykatës me 20 vjet burg. Më vonë e ridënuan për revoltën e Spaçit si një nga oganizatorët e saj. Por edhe pas lirimit në vitin 1986 e internuan përsëri në Arrën të Surrojt, ku kishte shumë gurë e lisa, madje edhe ndonjë ari e shumë pak njerëz. Se njerëzit Havzi Nela i bënte për vete kudo ku shkonte, ia merrte regjimit, diktaturës. Por si gjithmonë, ai edhe këtë kufizim të lirisë së tij nuk e pranoi, prandaj u largua pa leje. E kapën përsëri dhe me procedurë të shpejtë dhe … për interesin e partisë në rreth dhe mospërhapjen e veprimtarisë armiqësore i dhanë dënimin kapital: vdekje me varje në mes të qytetit të Kukësit, aty ku kryqëzoheshin të gjitha rrugët e fshatrave dhe qyteteve, për ta parë sa më shumë njerëz, të cilët në fakt vetëm se e admironin akoma më shumë edhe ashtu të varur. Dhe kjo ndodhi kur diktatura ishte në gramat e fundit, vetëm dy vjet para flladit të ri të demokracisë dhe lirisë së vërtetë, të cilat ai i deshi dhe i kërkoi gjithë jetën e tij. Në vjershën me titull: "O liri o vdekje" (janë akoma me mijëra vargje të Havzi Nelës pa botuar) poeti shkruan… "vdekja për liri nuk më tremb aspak…" Dhe vërtetë se trembi aspak. Diktatura komuniste nuk e përkuli dot, nuk e theu nuk mundi asnjëherë t'ia mbyllë gojën, t'ia vrasë as fjalën e tij të lirë, as vargun poetik dhe as këngën.