L.N.Tolstoi

Fedor Kuzmiçi Shënimet :                        

Që në të gjallë të starecit* Fjodor Kuzmiç,i cili u shfaq në Siberi aty nga viti 1836 dhe që jetoi në vise të ndryshme,qarkullonin fjalë nga më të çuditëshmet,që ky ishte një njeri që e fshihte titullin dhe emrin dhe nuk ishte tjetërkush veçse vetë perandori Aleksandri i Parë.Pas vdekjes pëshpëritjet morën dhenë.Por ç’është më e madhja,që ai ishte përnjëmend Aleksandri i Parë,besonin jo vetëm në popull,por edhe në sferat më të larta,madje edhe në familjen e carit në kohën kur mbretëroi Aleksandri i Tretë.Këtë e ka besuar dhe historiani i harkut kohor të mbretërimit të Aleksandrit të Parë,dijetari Shilder. Shkak për këto pëshpëritje shërbeu fakti se Aleksandri vdiq papritur e pakujtuar,pa vuajtur më parë nga ndonjë sëmundje serioze,së dyti nga fakti se ai vdiq larg syrit të njerëzve,në një vend tejet të humbur,në Taganrog,së treti fakti se nuk e shtinë në arkivol,ata që e panë thanë se kishte ndryshuar aq shumë saqë s’njihej ndaj e mbyllën aq shpejt në arkëmort dhe kërrkujt nuk i treguan,së katërti vetë Aleksandri në mënyrë të përsëritur kishte folur dhe kishte shkruar (kohët e fundit më shpesh) se dëshironte vetëm një gjë;të shpëtonte njëherë e mirë nga kjo gjendje e keqe e të largohej nga kjo botë,së pesti - një rrethanë pak e njohur- fakti që në protesverbalin e autopsisë që iu bë trupit të Aleksandrit thuhej se shpina dhe mullaqet i kishin marrë një ngjyrë të kuqërremtë të ndezur në gushëpëllumb që s’kishte si ndodhte në trupin e ndryshuar të perandorit. Përsa i takon anës tjetër,pse pikërisht për Kuzmiçin thonin se ishte Aleksandri i fshehur,shkas,pikë së pari shërben fakti se Stareci ishte shtatlartë,që për nga pamja e jashtëme i ngjante aq fort perandorit të cilët e kishin parë Aleksandrin dhe portretin e tij,gjenin mes tyre një ngjashmëri të habitëshme,si për nga mosha e njëjtë dhe për nga krrusja karakteristike e trupit;së dyti fakti që Kuzmiçi e hiqte veten për endacak që s’mbante mend farefisin e vet,që dinte gjuhë të huaja dhe kur të gjithë mënyrat e miklimit të tij të madhërishëm zbulonin një njeri të mësuar të sferave nga më të lartat;së treti,fakti që stareci asnjëherë dhe askujt nuk ju hap dhe nuk i tha emrin dhe titullin e vet,ndëerkohë që nga shprehej që i shpëtonin padashur e paraqesnin si njeri që dikur kishte qenë mbi të tjerët;dhe së katërti fakti që pëprara se të vdiste i zhduku do farë kartëra,prej të cilave ka mbetur vetëm një faqe me ca shenja me gërma të çuditëshme dhe me inicialet A.dhe P.; së pesti megjithëse stareci ishte besimtar i madh,nuk argjëroi asnjëherë.Një herë kur e vizitoi arkijeru i tij dhe u rrek t’i mbushte mendjen që të përmushte detyrën e vet prej të krishteri,stareci ia ktheu;”Po qe se në rrëfim nuk do të them të vertetën për veten time,atëherë do të çuditet qielli,por nëqoftë se e them se kush jam,atëherë do të çuditet dheu.” Të gjitha hamendësimet dhe dyshimet do të pushonin së qeni dyshime dhe do të quheshin të vërteta si rrjedhojë e shënimeve të gjetura të Kuzmiçit.
Shënimet janë këto që vijojnë më poshtë.Ato fillojnë kësisoj:
O Zot shpëtoje mikun tij të shtrenjtë Ivan Grigoreviçin për këtë strehëz të mahnitëshme.Nuk jam i denjë për gjithë këto mirësi dhe përdëlesë të perëndishme.Këtu jam i qetë.Ka poak njerëz poshtë e përpjetë,ndaj rroj i vetëm me kujtimet e mia kriminale dhe me Zotin.Do përpiqem të përfitoj nga vetmia që të përshkruaj imtësisht jetën time.Mund t’u vlejë njerëzve si mësim. Kam lindur dhe kam kaluar dyzet e shtatë vjet të jetës time mes ngasjeve të tmerrshme dhe jo vetëm nuk iu kundërvura,por u deha prej tyre,u tundova,tundova dhe të tjerët,mëkatova dhe bëra edhe të tjerët të mëkatonin.Por Perëndia është i madh,i shtiri sytë ehde mbi mua.Dhe gjithë ndyrësitë e jetës sime të cilën unë rrekesha t’ia përligja vetëvetes apo t’ua vishja të tjerëve,më në fund m’u zbuluan me tërë lemerinë e saj dhe Zoti më ndihmoi të shpëtoj jo nga kjo e keqe e madhe ,- unë jam plot e për plot me të,megjithëse përpiqem e luftoj,- por të mos jem pjestar në të . Çfarë dhimbjeje shpirtërore përjetova dhe ç’ndodhi brenda shpirtit tim kur arrita të kuptoj gjithë mëkatin tim dhe domosdoshmërinë për t’a larë atë (jo besim në shlyerje,por larje e vërtetë e mëkateve të mia me vuajtje),këtë do e kallzoj kur të vijë radha.Tani do të shkruaj vetëm për veprimet e mia,si munda të dal nga gjendja e rëndë duke vendosur në vend të kufomës sime,kufomën e një ushtari që unë e kisha torturuar për vdekje dhe pastaj do t’i përvishem punës e do të përshkruaj jetën time që në zanafillë. Arratisja ime u krye në këtë mënyrë.Në Tangarog jetoja në të njëjtën çmendurisikurse pata jetuar gjithë njëzet vitet e fundit të jetës sime.Unë jam një nga kriminelët më të mëdhenj,vrasës i babait tim,vrasës i qindra mijranjerëzve në luftëra,shkaku i të cilave isha unë,lapërdhar i ndyrë,katil,që i zija besë çdo fjale që thoshin për mua,e që e mbaja veten shpëtimtar të Evropës,bamirës të njerëzimit,njeri të përkryer e të jashtëzakonshëm,un heureux hazard*,siç e ka thënë madam Staël*.Kështu e pata vlerësuar veten,por Perëndia nuk më kishte braktisur plotësisht dhe zëri i pafjetur i ndërgjegjes nuk rreshgti së më gërryeri.Gjithëçka më dukej jo mirë,pandeja se gjithë njerëzit ishin fajtorë.Veç unë isha i mirë dhe kërrkush s’mund ta kuptonte këtë. I përgjërohesha Zotit,njëherë me Fotiun*i lutesha perëndisë ortodokse,pastaj katolike,herën tjetër,me Parotonperëndisë protestante,me Krudner*,Zotit të iluminatëve*,mirpo Zotit i përgjërohesha vetëm në sy të llauzit,që kështu të më admironin.I urreja të gjithë njerëzit,mirpo falë këtyre njerëzve të përbuzur,falë vetëm mundimit të tyre,unë jetoja dhe veproja.Fillikat i vetëm e kisha tmerr.Më e tmerrshme për mua,kur isha me të,me gruan time. Mendjengushtë, rrenacake, tekanjoze, e ligë,e veremosur e fund e krye e shtirë,por ç’ishte më e keqe se më kishte nxirë jetëne ma kishte bërë helm.Nous etions cêsês* të kalonin lune de miel*,por ky ishte një ferr i vërtetë,siç mund të shpreheshim në format më të pranueshme,një ferr i stisur dhe i lemeritshëm. Veçanërisht njëherë më erdhi të pështirë dhe neveri,një ditë më parë mora një letër nga Arakçjevi,ku më shkruante për vrasjen e dashnores së tij.Për çudi të madhe;po ajo lajkësi e tij e stërhollë dhe e përhershme,jo vetëm lajkësi por një besnikëri e vërtetë qeni,që fillesën e pat qyshkur ishte gjallë im atë,kur ne së toku,tinëz gjyshes i dhamë besën atij,kjo besnikëri qeni bëri që kohët e fundit,unë ndër gjithë burrat e tjerë atë kam dashur më fort.Megjithëse nuk është hiç e hijshme të përdoret fajala “i dashur” ndaj këtij përbindëshi.Me të më lidhte edhe diçka tjetër,të cilët bash për faktin se ishin pjestarë të krimit tim,m’u bënë të urryer.Ai jo vetëm s’mori pjesë,por i qëndroi besnik babait tim,më qëndroi besnik edhe mua.Nejse për këtë do të flasim më vonë.Bëra një gjumë të rëndë.Është e çuditëshme të thuash,vrasja e bukuroshes,shpirtligës Nastasi,(ishte një bukuroshe jashtëzakonisht e brishtë),më ndillte epshin.Ndaj nuk fjeta natën.Fakti që një dhomë më tej rrinte shtrirë gruaja e neveritëshme dhe e veremosur,që s’më lipsej fare,më pezmatonte dhe më mundonte më tepër.Më mundonin edhe kujtimet për Marien (Natrishkën) që më braktisi për një palo diplomat vulëhumbur.Dukej sheshazi që si mua edhe babait tim na ishte poarathënë të binim pre e xhelozisë ndaj Gagarinëve.Por sërisht po përhumbem pas kujtimeve.Nuk kam fjetur gjithë natën.Filloi të zbardhte.Ngrita persen,vesha petkun e bardhë të dhomës dhe i bëra zë kamerdinerit*.Të gjithë ishin në gjumë.Vesha rendigotin,mantelin dhe kapelen,kalova bri rojeve dhe dola në rrugë. Dielli porsa kishte filluar të ngrihej mbi det,ishte një ditë e freskët vjeshte.Në ajërin e pastër e mora veten.Mendimet e zymta u daravitën dhe eca drejt vendeve që lodronin në diellin e detit.Pa mbrritur brylin e rrugës dëgjova zërine daulles dhe flautist që vinin nga sheshi.Mbajta vesh dhe e mora me mend që në shesh po kryej një egzekutim;po kalonin dikë përmes skuadrës ndëshkimore.Dhe për çudi,( mesa duket këtu kishte gisht djalli) mendimet për vrasjen e bukuroshes së brishtë Nastasi dhe për trupat e ushtarëve të kamxhikuar me thupra shkriheshin në një ndjesi të vetme ngacmuese.Solla ndërmend ushtarët,ushtarët e gjorë të regjimentit Semjonovski që kishin kaluar përmes skuadrës ndëshkimore,ndërmenda ushtarakët e syrgjynosur,qindra vetë të degdisurdrejt vdekjes dhe befas më shkrepi një mendim i çuditshëm,të vete dhe të shoh këtë shfaqe.Meqë isha i veshur civil,mund t’a bëja këtë punë me lehtësi. Sa më tepër i afrohesha sheshit aq më qartë dëgjoheshin dridhjet e daulles dhe flautist.Nuk mund të shihja qartë pa lornet* se isha dritëshkurtër,por tashmë dalloja rreshtat e ushtarëvedhe një figurë të lartë me shpinë të bardhë që lëvizte mes tyre.Kur u gjenda mes turmës së njerëzve,nxorra loretin dhe munda të shihja gjithçka që ndodhte.Një burrë shtatëlartë,llërëzbuluar,mbërthyer pas një bajonete dhe me shpinë të bardhë,lakuriqe të krrusur dhe të çalavitur që tashme vende- vende përsukqte nga gjaku,çapitej rrugës përmes rreshtave të ushtarëve të cilët mbanin shkopinj në dorë.Ky njeri isha unë,ishte sozia im.Po ai shtat,po ajo shpinë e krrusur,po ajo kokë e shogët,po ato baseta.pa mustaqe,po ajo gojë dhe po ata sy të kaltër,porse goja nuk nënqeshte,veç hapej dhe ngërdheshej nga ulërimat që merrte pas çdo goditjeje dhe jo ata sy të përmallshëm e ledhatues,port ë zgurdulluar tmerrësisht që herë hapeshin dhe herë mbylleshin. Kur e sodita në fytyrë e njoha arty për aty.Ishte një ushtar,Strumenski,nënoficeri i krahut të majtë të kompanisë së tretë të regjimentit Semjonaski,që në atë kohë të gjithë gadistët e njihnin mirë pasi më ngjante mua.Shokët me shaka e thërrisnin Aleksandri i II-të. E dija që kishte kaluar në garnizon se ishte bashkuar me rebelët e regjimentit Semjonovski dhe e mora me mend që aty në garnizon,me siguri do të kishte kurdisur diçka,me siguri ia ka mbathur,kështu që e kanë kapur dhe ja tani po e dënojnë.Siç e mora vesh më pas,pikërisht kështu kishte ngjarë. Mbeta i shituar dhe vështroja fatziun që çapitej dhe si e rrihnin dhe ndjeva se diçka po ndodhte edhe tek unë.Kur befas pashë se njerëzit përqark,shikuesit po më kqyrnin,-një palë më anashkalonin,të tjerët më qaseshin.Dukej sheshazi se më kishin njohur.Me të parë ç’po ndodhte ktheva shpinën dhe u nisa em të shpejtë në shtëpi.daullja vazhdonte dhe faluti binte;me çpo dukej dënimi vazhdonte. Më kishte mbërthyer një ndjenjë e çuditëshme,tani unë duhej të miratoja atë çka po i bënin dytësorit tim.Në qoftë se nuk do e miratoja,atëherë duhej të pranoja se po bënin atë ç’ka ishte e nevojshme,-dhe atë botë ndjeva se në qoftë se nuk pranoj,çka kështu duhet të jetë,e kështu do të ishte më mirë,atëherë duhej të pranoja që gjithë jeta ime,gjithë punët e mia,gjithëçka kishte qenë një flliqësi dhe mua s’më mbetej veç të bëja atë çka kam dashur të bëj me kohë;të braktis gjithëçka,të largohem,të zhdukem. Kjo ndiesi më pushtoi,luftova me të,herë e pranoja ,që kështu duhej të ndodhte,që kjo është një domosdoshmëri e trishtueshme,herë tjetër pranoja dhe thosha se unë duhej të kisha qenë në vend të këtij fatfkeqi.Por për çudi nuk po më vinte keq për të dhe në vend që ta ndaloja dënimin,veç friksohesha se po më zbulonin ndaj dhe ia mbajta për në shtëpi. Shpejt pushuan daullet e nuk u dëgjuan më,dhe m,e tu kthyer në shtëpi sikur u çlirova nga një barrë e rëndë,nga ato ndiesi që më pushtuan aty më parë,piva gotën time të çajit dhe dëgjova raportin e Vollonskit.Më pas mëngjesi i zakonshëm,marrdhëniet e zakonshme të rëndomta,të vrazhda,të rreme me gruan,më tej Dibiçi dhe raporti që saktësonte njoftimet për një shoqëri të fshehtë.Në një kohë të përshtatshme,kur do të shkruaj gjithë historinë e jetës time dhëntë Zoti,do të përshkruaj gjithçka fije për pe.Tani për tani po them vetëm kaq,nuk e bëra veten dhe nuk e prisha terezinë.Veç kjo punë vazhdoi deri aty nga fundi i drekës.Pasdreke vajta në cabinet,u shtriva në divan e sakaq më zuri gjumi. Zor se fjeta pesë minuta,kur një tronditje në tërë trupin më zgjoi nga gjumi dhe dëgjova dridhjet e daulles,flautist,krismat e goditjeve,sokëllimat e Strumenskit dhe sdi se si ,pashë atë apo veten- as vetë nuk e di,ai isha unë,apo unë dora vetë,-pashë fytyrën e tij të përvuajtur dhe fytyrat e shpresëshuara dhe të zymta të ushtarëve dhe oficerëve.Ky errësim nuk zgjati shumë,brofa në këmbë,mbërtheva rendigotën,vura kapedlen dhe dola jashtë dhe u thashë se po shkoj të shëtis. E dija se ku ndodhej spitali ushtarak dhe mora drejt e për aty.Si gjithmonë filloi një endje poshtë e përpjetë.Kryemjeku dhe shefi i shtabit ia behën sakaq me gjysëm fryme.U thashë se desha të vizitoja pavionet.Në pavionin e dytë pashë kokën e shogët të Strumenskit.Ai ishte shtrirë barkazi,kishte zënë kokën me duar dhe rënkonte me dënesë.”U dënua se donte të arratisej”- më raportuan. U përgjigja “A!”,bëra gjestin tim të zakonshëm,me demek e mora vesh dhe e miratoj,e kalova aty pari. Ditën tjetër dërgova njerëzit të pyesnin se si u gëdhi Strumenski.Më thanë se e kishin kunguardhe pritej të jepte shpirt. Atë ditë vëllai im Mikaili kishte emrin e pagëzimit.U bë një paradë dhe u krye shërbesa.U thashë se isha pa qejf pas udhëtimit në Krime e nuk shkova në meshë.më ardhi përsëri Dibiçidhe sërisht më raportoi për komplotin në armatën e dytë duke më rikujtuar ato çka më kishte thënë Konti Vite para udhëtimit tim në Krime,si dhe kallzimet e nënoficerit Shervud. Vetam tani tek dëgjoja raportimet e Dibiçit,i cili i jepte një rëndësikaq të madhe synimeve të komplotit,papritur kuptova gjithë rëndësinë dhe gjithë forcën e kthesës që po ndodhte tek unë.Ata po thurnin një përbetim për të ndryshuar mënyrën e qeverisjes,për të shpallur kushtetutën,-atë çka kam dashur ta bëj njëzet vite më parë.Unë bëra dhe stërbëra kushtetuta në Evropëdhe çfarë dhe kush u bë më mirë?E ç’është më kryesorja,kush jam unë që bëj këtë?Thelbësorja është kjo,e tërë jeta e shteteve të huaja,çdo organizim i punëve të tyre të jashtëme,çdo pjesmarrje në to,-mos vallë nuk isha pjesmarrës në todhe nuk e riorganizova jetën e popujve të Evropës,-ishte e parëndësishme,e panevojshme dhe s’më përkiste mua.Dhe befas kuptova se kjo nuk ishte puna ime.Puna ime ishte vetvetja,ishte shpirti im.Si gjithë ky hark jetësor shëndritës,në kuptimin mondan të fjalës,u kapërcye vetëm e vetëm për t’iu rikthyer rishtas dëshirës djaloshare,që ndjell pendim,dëshirë për t’u larguar nga gjithçka,por ama për t’u rikthyer pa sqimë,pa mendësinë e lavdisë njerëzore,veç për veten,për Perëndinë.Atëherë këto ishin dëshirat e paqarta,tani është pamundësia për të vazhduar këtë jetë. Po si e qysh?Jo për të mahnitur bllauzin,e ai të nis të thurë laved,përkundrazi,duhej të largohesha në mënyrë të atillë që kërrkush të mos e marrë vesh,të shkoja për të vuajtur e për t’u dergjur.Dhe ky menim aq fort më gëzoi,aq fort më mahniti sa fillova të mendoja për mjetet e duhura për ta vënë në jetë,përdora gjithë forcat e trurit tim,dinakërinë time për ta vënë në veprim. Dhë është për të bërë çudi,përmbushja e piksynimeve të mia ishte shumë më e lehtë se ç’e prisja.Synimi im ishte ky:të shtiresha sikur isha sëmurë,sikur po vdisja dhe të përpiqesha t’i mbushja mendjen e të blija doktorin,që në vendin tim të vinte Strumenskin,kurse unë vetë të largohesha,t’ia mbathja,duke fshehur emrin prej të gjithëve. Dhe gjithça u krye sikur të ishte bërë enkas që unë t’ia dilja mbanë kësaj pune.Në datën 9,kastile u shtira sikur më zunë ethet.Rreth një javë lëngova e përgjatë kësaj kohe gjithnjë e më tepër m’u përforcua synimi im dhe fillova të bluaj në mendje.Në 16-të u ngrita në këmbë dhe e ndjeva veten shëndosh e mirë. Në këtë ditë si zakonisht mora të rruhesha dhe tek po mendohesha u preva keq rreth mjekrrës.Më shkoi shumë gjak,më erdhi ligështi dhe rashë përdhe.Vrapuan njerëz dhe më ngritën.Në çast e mblodha veten dhe e kuptova se gjithë kjo mund të më vlente për të përmbushur piksynimet e mia,e megjithëse ishja mirë,u shtira sikur isha shumë i dobët,rashë në shtrat dhe dhashë urdhër të thërrisnin ndihmësin tim Villie.Ville nuk ran ë kurth,mbaja shpresa që këtë djalë të ri ta kandisja dha ta blija.I zbulova synimet e mia dhe planin e zbatimit,i premtova tridhjetë mijë rubla pe qe se do të bënte çka i kërkoja.Plani im ishte ky;Strumenski,siç mora vesh ,atë mëngjes ishte në grahmën e fundit dhe pritej të ndërronte jetë sonte natën.U shtriva në shtrat dhe u shtira sikur isha acaruar me të gjithë,nuk pranova këkrkënd veç mjekut që kisha blerë.Pikërisht në këtë natë ,mjeku lipset të binte në banjë trupin e Strumenskit,t’a vendoste në vendin tim dhe të lajmëronte vdekjen time të papritur.Dhe për çudi gjithçka u krye ashtu siç e kishim parashikuar.Dhe më 17 nëntor unë isha i lirë. Trupin e Srumenskit në arkëmortin e mbyllur e varrosën më nderime të mëdha.Vëllai im hipi në frond he komplotistët e përbetuar i degëdisi në punë të detyruar bë galera.Më von disa nga këta i pashë në Siberi,përjetova pra,ca vuajtje të papërfillshme krahasuar me krimet e mia dhe me gazmimet shumë të mëdha e aspak të merituara,për të cilat do të flas kur të vijë radha e ne vëndin e duhur. Tani pra,jam me një këmbë në varrr,plak shtatëdhjetë e dy vjeç,i cili ka kuptuar kotësinë e jetës së përparme dhe vlerat e asaj jete të cilën e jetova dhe po e përjetoj si endacak,do të rrekem të rrëfej historinë e jetës sime të tmerrshme.