Romeo Collaku       

Ka qenë një rrugë në fshatin tonë -dhe duhet të jetë akoma- e ndryshme nga gjithë të tjerat. Nuk dua të them se shquhej si më e gjerë apo se nuk ishte e shtruar me kalldrëm. Jo, jo! Në këtë pikëpamje nuk dallonte aspak nga simotrat: ishte, edhe kjo, një rrugë e ngushtë, e shtruar me rrasa në ngjyrë të murrme, e lyer rrëzë ledheve me gëlqere dhe kundërmonte gjithë kohën trumzë, mendër, borzilok e rozmarinë, kundërmim që ia dhuronin pakursyer ballkonet e hepuar në të dyja anët e saj apo parvazet e rënduar të dritareve. S'do mend që, kur them se ishte e ndryshme, nuk e kam fjalën as për pjerrësinë e saj, pasi fshati ynë është malor dhe të gjitha rrugët e tij, po t'i shohësh nga shkolla, janë të tatëpjeta, kurse, po t'i shohësh nga mulliri, janë të përpjeta. Nga shkolla tek mulliri ne zbrisnim për pesë minuta, porse, të ngjiteshe nga mulliri tek shkolla, ishte mundim i madh dhe e donte, të paktën, ndonjë gjysmë ore. Megjithatë nuk besoj të ketë qenë kjo arsyeja që mua më shumë më pëlqente të shkoja në mulli sesa në shkollë. Por rruga, për të cilën dua t'ju flas këtu, ma pat tërhequr osh vëmendjen më parë se të mbushja moshën për të shkuar në shkollë. Kjo, ç'është e vërteta, kryqëzohej me rrugën e mullirit dhe të nxirrte në anën perëndimore të fshatit, në një lagje të veçuar që i thoshim Bermudaj, ngaqë pothuajse të gjithën e kishte banuar një herë e një kohë fisi me të njëjtin mbiemër. Mua në Bermudaj nuk më kishte shkelur këmba. Dhe ishte bërë shkak gjyshja. Kisha një gjyshe unë që kallëzonte rrëfenja të bukura. Mbase të frikshme njëfarësoj, por, prapëseprapë, të bukura. Më kishte treguar për skifterë e gjeraqina që dilnin në mes të ditës nga plasat e shkëmbinjve dhe rrëmbenin ndonjë pulë; për lugetër, për kuçedra e për kukudhë, të cilët dilnin netëve nga puset e nga sternat dhe rrëmbenin ndonjë fëmijë të praptë që shkonte tek mulliri e harrohej të kthehej. Por të gjitha këto rrëfenja së bashku nuk ma kallnin datën gjer në atë farë feje sa historia e rrugës së Bermudajve, histori në të cilën gjyshja nuk fuste asnjë xhind a lugat, por që e mbushte me mister saqë nuk nxënte më. Të paktën, në rrëfenjat e tjera të saj, djemtë e praptë dhe pulat rrëmbeheshin nga kukudhët dhe gjeraqinat, ndërsa historia e rrugës së Bermudajve mbulohej nga një tis i dendur misteri dhe, sikurse dihet, misteri është gjëja më e frikshme në botë. Në atë rrugë, me ç'thoshte gjyshja, ishin zhdukur shumë njerëz. Kishin shkuar e nuk ishin kthyer më. Vërtet, mund të kishin kaluar shpesh së andejmi dhe, në të shumtën e herëve, ishin kthyer përsëri, porse dikur -herën e fundit, natyrisht- kishin shkuar e nuk ishin bërë më të gjallë. Aty ishin zhdukur xha Leksi dhe xha Mitroja, Venetia dhe Ollga, xha Teodosi me të shoqen dhe Spiroja i vogël. Të gjithë këta kishin qenë fqinjë me ne dhe, përderisa bëhej kohë që nuk i kisha parë në lagje, nuk gjeja arsye pse të mos e besoja historinë e gjyshes. E pyesja mos i kishte marrë ndonjë lugat; ajo tundte gishtin e hollë para syzave. E pyesja mos i kishte marrë ndonjë kuçedër; ajo prapë tundte gishtin. Mos ndonjë kukudh; jo. E pyesja se ç'mund të ishte ajo që i kishte rrëmbyer; gjyshja ngrinte supet. «Prandaj», më thoshte në vazhdim, «kur të kalosh andej, shko deri tek Dyqani i Hebreut dhe kthehu; s'ke punë më tutje». Mbaj mend që, kur ma tregoi për herë të parë këtë histori, u trondita keqazi; ditë e ditë të tëra nuk më shqitej për asnjë çast nga mendja. Shkoja si gjithmonë tek mulliri, por nuk rrija gjatë. Vetëm sa njomja paksa këmbët në ujin e jazit dhe kthehesha me ngut në shtëpi. Kurse, për sa i përket anës tjetër të fshatit, anës perëndimore, nuk guxoja të shkoja më tej se Dyqani i Hebreut. Dilja ndonjëherë tek cepi i murit dhe zgjasja kokën, por nuk shquaja ndonjë shenjë të veçantë; dukeshin, përtej një çatie, vetëm kreshtat e dy-tri pemëve të larta e asgjë më shumë se kaq. Mendimi i asaj rruge do më mundonte së tepërmi edhe gjatë viteve që pasuan. Gjyshja ngrinte supet. Një ditë të nxehtë gushti më tha se ishte zhdukur edhe xha Sterjoja. «Prapë atje?» e pyeta unë. Tundi kokën. Mua m'u bë një lëmsh në kraharor: frika, habia dhe kureshtja po më merrnin frymën. Xha Sterjoja ishte karvanari i fshatit dhe rrugën e Bermudajve e bënte ditë për ditë, katër herë në ditë. Ai, afërmendsh, duhej t'ia njihte të fshehtat asaj rruge dhe, në krahasim me të tjerët, do dinte të ruhej disi më mirë. Por jo: u zhduk edhe karvanari i fshatit tonë, atje, në rrugën misterioze të Bermudajve. Shkova tek Dyqani, pashë mushkat e xha Sterjos të lidhura nga një tra, me kryet ulur përdhe, sikur qëmtonin barin e paktë që kishte mbirë midis rrasava, dhe më zuri pikëllimi. Pas disa ditësh, në shtator, vesha rroba të reja -këmishë, pantallona të shkurtra, sandale- dhe shkova për herë të parë në shkollë. Tjetër sfilitje kjo e shkollës! Vendoseshim në rresht, pastaj qëndronim në bankë drejt dhe me duart para, bënim vija dhe kërraba në fletore - shijen e mellanit e kam ende në gjuhë. Shkolla kishte dhe një zile dhe këtë zile, që thoni ju, më vonë, në një bisedë me shokët, pata mendjemprehtësinë ta krahasoja me një kambanë kishe që bie herë gëzueshëm e herë përvajshëm, herë për dasmë e herë për zi. Në mëngjes tringëllima e saj ishte e zymtë, ndërsa në drekë e ëmbël. E, pra, shumë mirë e kuptuat: këtej e tutje, kukudhët nuk rrëmbenin vetëm djemtë që zbrisnin tek mulliri e harronin të ktheheshin, por edhe ata që nuk donin të shkonin në shkollë. Madje, gjithmonë sipas gjyshes, lugetërit në fjalë, pavarësisht se nuk ishin të pajisur me diplomë mjekësie, nuk e kishin të zorshme të kuptonin një fëmijë se kur ishte sëmurë me të vërtetë dhe kur shtirej sikur i dhimbte barku ose koka. Sot, ua kam për faleminderit gjithë lugetërve, kukudhëve e kuçedrave nga janë e nga s'janë, sepse, pa ndihmën e tyre bujare, një zot e di nëse do kisha mundur të mësoja shkrim e këndim. Mirëpo, të paktën me rrezet e saj të para, drita e diturisë nuk më ndihmoi edhe aq në mënyrë që të ndriçoja sadopak misterin e rrugës së Bermudajve, mister që, gjatë gjithë kësaj kohe, nuk më ishte shqitur nga mendja. Dhe një mendje fëmije nuk i bënte dot më ballë errësirës së tij të pazakontë. Kështu që, një ditë prej ditësh, në pushimet e verës, vendosa të hidhja hapin më guximtar të jetës sime të deriatëhershme dhe të shkoja e ta vrojtoja çështjen nga afër. Ky, siç thashë, ishte hapi më guximtar i jetës sime të deriatëhershme e, mbase, edhe të deritanishme. Që të mos zgjatemi, u lava, u kreha, vesha rrobat e ditës së parë të shkollës dhe, pa i thënë gjë njeriu, u nisa për tek ai vend që ma kishte munduar kureshtjen pa pikë mëshire. Siç më fluturonte zemra nga gëzimi kur dëgjoja zilen e shkollës në drekë, ashtu më fluturonte edhe atë çast, sepse, ndërsa po çapitesha në kalldrëm, dëgjoja ca zile të çuditshme që tringëllinin në kor dhe që duhet të ishin, me sa duket, zilet e së panjohurës, por nuk isha fare në gjendje të kuptoja nëse më grishnin apo më përzinin. Nga ballkonet vinte kundërmimi i proshkët i borzilokëve dhe zymbylëve. Rruga ishte e shkretë, këndonin cinxujt. Po kaloja, ndërkaq, sinorin e parë të jetës sime: Dyqanin e Hebreut. Atje, m'u hap para syve një pamje e re. Rruga tani bëhej e drejtë dhe, në të dyja anët e saj, nuk kishte më ledhe shtëpish, por qiparisë të lartë. Kurse, përtej qiparisave, kishte lëndina të gjelbra dhe, aty-këtu, pemë të tjera; rrepe, vidhe, eukalipte. Më në thellësi, majë një suke, dukeshin rrënojat e ca shtëpive të larta, të cilat, një herë e një kohë, kishin qenë, padyshim, banesat e fisit të Bermudajve. Në atë vend, frynte një fllad i freskët, shumë i freskët, sikur vinte nga ndonjë stinë tjetër. Unë vazhdova rrugën dhe kjo më nxorri tek një mur i gjatë e i lartë, i veshur me shermashek, me lloj-lloj bimësh të tjera kacavjerrëse, si dhe me myshk. Shtyva portën e hekurt, një portë goxha e rëndë, dhe u gjenda në një lëndinë edhe më të gjelbër, një lëndinë kjo në formë katërkëndëshe dhe katër herë më e këndshme se gjithë shoqet e saj, e mbushur me ca si kutiza të vogla prej një guri tejet të bardhë, të cilat mbanin përsipër lule shumëngjyrëshe, kryesisht trëndafilë dhe zambakë, në saksi të punuara bukur - saksi të atilla vështirë të gjesh sot edhe në tregjet më të përmendur të botës. Ishte freskët edhe aty, poshtë qiparisave të dendur, a thua se në atë vend nuk ishte korrik, por një muaj tjetër, muaji i trembëdhjetë i vitit, ai që kastile nuk shënohet nëpër kalendarë. Iu afrova njërës prej kutizave dhe pashë se, sipër saj, kishin skalitur shkronja si ato që na kishte mësuar abetarja dhe numra si ata që na kishte mësuar aritmetika. Ndërsa, poshtë një xhami vezak, gjendej një fotografi e zverdhur, e cila tregonte një plak me mustaqe dhe me kasketë, një fytyrë shumë të njohur për mua, fytyrën e një njeriu që, deri para disa vitesh, kishte bredhur poshtë e përpjetë nëpër lagjen tonë, me një bastun të shtrembër që trokonte me ritëm të ngadaltë mbi rrasat e rrugicës. Përbri kësaj fotografie, ndodhej një tjetër fotografi, gjithashtu vezake, që tregonte fytyrën e një gruaje të moshuar, të cilën nuk besoj se e kisha njohur, por, ashtu siç ishte, me shami të zezë mbi vetulla, ngjante së tepërmi me çdonjërën nga plakat e fshatit tonë. Falë dijeve që kisha nxënë në shkollë, lexova shkronjat dhe, veç e veç, numrat e skalitur mbi pllakën e bardhë: «Teodos Kazazi (1899-1978)» dhe «Harikla Kazazi (1904-1975)». Xha Teodosi me të shoqen! Xha Teodosi me të shoqen, që kishin shkuar, para disa vitesh, në rrugën e Bermudajve dhe nuk ishin kthyer më! «I gjeta! I gjeta!» gati sa nuk thirra me zë. Brenda pak minutash, gjeta edhe të tjerët, gjithë të zhdukurit: xha Sterjon, xha Mitron, xha Leksin, Venetinë dhe Ollgën. I njoha nga fotografitë, u lexova dhe emrat. Gjeta edhe vërsnikun tim, Spiron, emri i të cilit ishte skalitur në një kutizë shumë të vogël, pak më e madhe se një kuti shkrepëseje, mbuluar e gjitha me lule. «I gjeta!» thirra «I gjeta!». Ndërsa gjyshja gjithnjë ngrinte supet, gjyshja! Tani, falë meje, do ta mësonte edhe ajo se ku ishin gjithë fqinjët e saj të vjetër. Tisi i misterit u davarit e s'mbeti më prej tij asnjë fjollë. Gjithë ata që ishin zhdukur nëpër rrugën e Bermudajve, ndodheshin atje, shumë pranë fshatit, tek ajo lëndinë e gjelbër katërkëndore, tek ajo botë magjepsëse, fshehur pas gurëve të bardhë e të lëmuar, trëndafilëve e bozhureve, fshehur aq bukur saqë askujt nuk i paskishte shkuar mendja. Ja, pra, cili ishte ndryshimi mes sokakëve të tjerë të fshatit tonë dhe rrugës së Bermudajve, rrugës nga e cila, vërtet, mund të shkosh shumë herë e të kthehesh sërish, por që, një ditë -një ditë prej ditësh, siç e kishte zakon gjyshja të thoshte-, shkon e nuk kthehesh më. Ende nuk jam kthyer.